سه شنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۵

فرش ایرانی: شکوه نقش و رنگ  

فرش ایرانی به عنوان نمودی از فکر و اندیشه بشری و متاثر از حس نوجویی او در طول تاریخ خود با نشیب و فرازهایی روبرو بوده که مروری کوتاه بر این تاریخ، نشان  دهنده اوج عظمت  این هنر است در این دیار؛ هنری که آمیزه ای با شکوه از نقش است و طرح و رنگ حاصل رنج و عشق قالی بافان هنرآفرینی که بیشترشان هم از زنان بوده اند.

iranian_carpet

فاطمه قاسم آبادی/

فرش ایران دارای تاریخی بسیار طولانی است. در ایران از دیرباز بافتن انواع فرش متداول بوده و انگیزه ای تاریخی  داشته است. نوشته مورخان، جهانگردان، جنگجویان و آثار مکشوفه از گذشتگان گویای آن است که فرش بافی به صورت هنری دستی ، مردمی ، روستایی و عشایری در ایران سابقه بس دراز دارد.

 

فرش های کهن سال

پروفسور «رودنکو» کاشف «فرش پازیریک» معتقد است که قالی مذکور  کار مردم ماد یا پارس و پارت (خراسان بزرگ) بوده است. توجه به نقش های مشابه و همزمان این فرش در ستون های تخت جمشید نیز این نظریه را تایید می کند.

 آثار دیگری از جمله نقاشی های برخی هنرمندان قرون وسطی حاوی نقش قالی هایی است که گفته اند بافت ایران بوده است . برخی مورخان در مورد حمله رومیان به ایران و غارت دستگرد قالی را از جمله غنایمی که در این غارت به دست آورده شده، قید نموده اند و نیز منابع یونانی از قالی های زربفت ایران یاد کرده اند.

فرش بهارستان” با آن همه هنرمندی که به تأیید روایات مختلف، دربافت آن به کار رفته بوده اگر چه گاه در تعریف از آن راه اغراق پیموده شده اما خود نشانگر پیشرفت صنعت فرش بافی و صنایع جنبی از جمله طراحی و رنگرزی در ایران قدیم می باشد.

فرش به عنوان نمودی از فکر و اندیشه بشری و متاثر از حس نوجویی او در طول تاریخ خود با نشیب و فرازهایی روبرو بوده که گاه با فراغت فکری هنرمندان و محیط مناسبی که برای رشد و شکوفایی هنر ایشان ایجاد گردیده به حد اعلای خود رسیده و گاه صدماتی که بر اثر مصائب طبیعی و غیر طبیعی بر پیکر جامعه وارد شده، آن را به دوره نهفتگی و خمود سوق داده است.

 

عصر مغول: دوران رکود فرش

عصر مغول یعنی قرن هفتم هجری را می توان دورانی بس غم انگیز برای انواع هنر ایرانی دانست. چرا که حمله ی مغولان و غارتگری های این قوم مخرب ایران و هنرش را سالها از نقطه ی اوج خود که تا آن زمان به آن رسیده بود عقب انداخت. متاسفانه هنر فرش و فرش بافی نیز از این رکود جدا نبود.

 

صفویان: رنسانس قالی ایران

 آغاز دوران صفوی مقارن با رشد بسیاری از هنرهای دستی و توسعه آن در کلیه شئون جامعه بوده است.

ما اوج قالی کلاسیک ایرانی را که از آن با رنسانس قالی ایران یاد می شود زمان سلاطین صفوی (۱۷۲۲-۱۴۹۹ میلادی) به ویژه زمان حاکمیت شاه طهماسب اول (۱۵۸۷-۱۵۲۴ میلادی) و شاه عباس کبیر(۱۶۲۹-۱۵۸۷ میلادی) ثبت کرده اند. از این دوران حدود ۳۰۰۰ تخته فرش به یادگار مانده که درموزه های بزرگ دنیا و یا در مجموعه های شخصی نگهداری می شوند.

 بسیاری از هنرمندان ایرانی در این دوره ظهور کرده اند که با اغتنام فرصت از آرامش و محیط مساعدی که به وجود آمد، عمر گرانبهای خود را بر سر ارتقاء سطح کیفی هنر و صنایع دستی نهاده اند وبا ابداع طرح ها و نقشه های زیبا و هنرمندانه جایگاه این صنایع به ویژه فرش را به حد اعلای خود رسانیده اند.

 آنها نام ایران را در سراسر جهان با آثار خود پرآوازه ساخته اند. با توجه به اهمیت عصر صفویه در اعتلای هنر ایران و توجهی که در این زمان به صنعت قالی بافی مبذول شده، جا دارد به این عصر و وضعیت هنرمندان و قالی باقی آن مشروح تر بپردازیم.

 

شکوه فرش و نقش

در این دوران در کنار قصرهای پادشاهان کارگاه های قالی بافی بنا شد و مراکز گوناگون که قبلا در تبریز ، اصفهان ، کاشان ، مشهد ، کرمان ، جوشقان ، یزد ، استرآباد ، هرات و ایالات شمالی نظیر شیروان ، قره باغ و گیلان وجود داشتند، توسعه و رونق بیشتری گرفتند.

در همان زمان، نقاشان و نگارگران بلندپایه طرح های خلاصه شده و ترکیبی ترنج در وسط قالی و لچک ها را در آن وارد کردند؛ یعنی همان طرحی که قبلا به زیباترین وضعی در قرن پانزدهم روی جلد کتاب های ارزشمند به کار می رفت.

 

 دوران پر شکوه فرش

فرش های دوران صفویه را می توان متعلق  به دو گروه زمانی دانست:

اول: قالی های بافته شده در دوران سلطنت شاه اسماعیل وشاه طهماسب که به “شاه طهماسبی” معروف است و خود مکتبی خاص دارد که به همین نام شهرت یافته است. شاه طهماسب همواره به تشویق هنرمندان و قالی بافان و طراحان می پرداخت و خود از هنر بهره داشت و حتی نوشته اند رنگرزی می دانست و مستقیمأ طراحی می نمود و بافندگان را راهنمایی می کرد.

از این جهت در زمان پادشاهی او انواع صنایع ظریفه به ویژه قالی بافی راه ترقی پیمود و در طرح آن تغییرات کلی به وجود آمد.

 قالی های ترنجدار جانشین آن گروه از قالی هایی شد که تا اواخر قرن ۹ هجری در ایران بافته می شد و بعدأ به طرح مغولی و تیموری شهرت یافت. علاوه بر قالی های ترنجدار در این دوره بافتن قالی هایی با طرح حیوان و شکارگاه متداول شد.

دوم: قالی های بافته شده در زمان شاه عباس که به مکتب ” شاه عباسی” معروف است. در این دوره با اغتنام فرصت از وجود هنرمندان عصر نقشه ای جدید به ویژه با استفاده از اسلیمی ها و گل های مخصوص بوجود آمد. برخی طرح های قالی در مکتب شاه عباسی عبارتند از:

 الف – طرح ترنج دار یا لچک ترنج

ب – طرح شکارگاه

 ج – طرح درختی

د – طرح گلدانی

 

 ادامه دارد…

/انتهای متن/

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

*

کلیه حقوق متعلق به مجتمع رسانه ای اطلس می باشد