شنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۵

طرح جدید “ساماندهی دستفروشان مترو” یک ایده ی کارشناسی است

استفاده از طرح های جامعه شناسانه و علمی برای مدیریت شهری بهترین کاریست که می تواند به حل مشکلات اجتماعی کلان شهری مثل تهران کمک کند؛ و البته رعایت امانت در به کارکیری این طرح ها هم یک اصل اخلاقی مهم است

سال ۸۹ در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران پایان‌نامه‌ای در خصوص دستفروشی در مترو با عنوان «بررسی جامعه‌شناختی علل گرایش زنان به دستفروشی» توسط سمیه آجرلو و با راهنمایی دکتر سهیلا صادقی‌فسایی به نگارش درآمد که در آن‌جا به راه‌کارهای اساسی برای حل این معضل اشاره شد. این پژوهش در ژورنال علمی پژوهشی به چاپ رسید و در محافل مختلف درخصوص نحوه ساماندهی فروشندگان مترو صحبت شد. اکنون طبق اظهارات دکتر صادقی، ایده اصلی طرح شهرداری می‌تواند از این پژوهش گرفته شده باشد؛ بدون این‌که ارجاعی به این پژوهش داده شود.

سال‌هاست که متروی تهران و سایر شهرهای بزرگ شاهد پدیده دستفروشان است که این پدیده روز به روز گسترش بیشتری پیدا می‌کند؛ به‌طوری که برخی به طنز مطرح می‌کنند این روزها تعداد دستفروشان مترو بیشتر از مسافران مترو شده یا به ازای هر یک مسافر مترو، دو دستفروش وجود دارد. این طنزهای اغراق‌آمیز در فرهنگ عامه نشان از واقعیت انکارناپذیر افزایش تعداد دستفروشان مترو در سال‌های اخیر دارد.

در طی این سال‌ها اقدامی مقطعی که شهرداری در برخی ایام سال انجام می‌داد، جمع‌آوری بساط این دستفروشان بود. در مقاطعی هم صحبت از طرح ساماندهی فروشندگان مترو بود که هیچ‌یک از این طرح‌ها و اقدامات، مؤثر واقع نشد و روز به روز شاهد افزایش دستفروشان مترو هستیم.

 

ساماندهی دستفروشان مترو در شب‌بازارها و روزبازارها
آخرین خبری که از ساماندهی دستفروشان متروی تهران رسانه‌ای شد مربوط به چند روز گذشته است که احمدی‌بافنده؛ مدیر عامل شرکت مترو تهران گفت: با توجه به این‌که معضل دست‌فروشی مشکلاتی را برای مسافران و شرکت مترو ایجاد کرده، اقدامات لازم در این‌باره انجام شده است. نام‌نویسی دستفروشان به‌زودی در ایستگاه‌های مترو آغاز می‌شود و دستفروشان در شب‌بازارها، روزبازارها و حتی غرفه‌های ایستگاه‌های مترو، فعالیت خواهند کرد.

او افزود: قصد داریم در هر ایستگاه دو تا سه غرفه برای بانوان دست فروش اختصاص دهیم و برای آقایان در شب‌بازارها و روزبازارها کار فراهم کنیم. شرکت مترو تهران اعلام کرده پس از ساماندهی دستفروشان، چنان‌چه افرادی در داخل مترو دستفروشی کنند، با آن‌ها برخورد خواهد شد.

 

پژوهش جامعه‌شناختی علل گرایش زنان به دستفروشی
این در حالی است که سال ۸۹ در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران پایان‌نامه‌ای در خصوص دستفروشی در مترو با عنوان «بررسی جامعه‌شناختی علل گرایش زنان به دستفروشی» توسط سمیه آجرلو و با راهنمایی دکتر سهیلا صادقی‌فسایی به نگارش درآمد که در آن‌جا به راه‌کارهای اساسی برای حل این معضل اشاره شد. این پژوهش در ژورنال علمی پژوهشی به چاپ رسید و در محافل مختلف درخصوص نحوه ساماندهی فروشندگان مترو صحبت شد. اکنون طبق اظهارات دکتر صادقی، ایده اصلی طرح شهرداری می‌تواند از این پژوهش گرفته شده باشد؛ بدون این‌که ارجاعی به این پژوهش داده شود.

در ادامه این گزارش به خلاصه‌ای از این پژوهش اشاره می‌شود.

شغل دستفروشی امروزه به عنوان یکی از مشاغل آسیب‌رسان حوزه شهری و شغلی کاذب مطرح است و در این میان پیوستن تعداد کثیری از زنان به این شغل، بالاخص دستفروشی در مترو، در سال‌های اخیر و تلاش‌های نهاد‌های مختلف برای جلوگیری از حضور آنان، این پدیده را به مسأله‌ای اجتماعی مبدل کرده که نیازمند بررسی و تحقیق است.

 

مسایلی که زنان را به فروشندگی در مترو سوق می‌دهد
بنابر نتایج یک پژوهش کیفی و مصاحبه‌های عمیق انجام‌شده با ۳۰ زن دستفروش مترو، ویژگی‌هایی چون زنانه‌بودن محیط مترو، انعطاف‌پذیری، درآمدزایی، عدم نیاز به مهارت و سرمایه اولیه و از همه مهمتر نیاز مالی و تنگناهای اقتصادی، زنان را به سوی این مشاغل فرا می‌خواند. محیط زنانه در واگن‌های بانوان به گفته آنان فضای امنی را فراهم می‌کند که بدور از استیلای مردانه در فضاهای عمومی به دستفروشی بپردازند. برای بعضی از زنان تجربه تلخ آزار جنسی در مشاغلی که پیش از پیوستن به مترو با آن مواجه بودند و القائات خانواده و جامعه در انتخاب دستفروشی تاثیر گذار بوده است.

از طرفی ویژگی انعطاف‌پذیری دستفروشی این امکان را برای زنان فراهم می‌سازد که به صورت خودسامان عمل کنند و درآمد مکفی چنین شغلی که بنا بر اظهارات پاسخ‌گویان وسوسه‌آمیز است، ادامه راه را برای آنان میسر می‌سازد؛ کما این‌که یکی از دستفروشان می‌گوید: “من روزی ۴-۳ ساعت به مترو میام و می‌تونم با درآمدش کرایه خونه و خرج خونه رو در بیارم”. از دیگر ویژگی‌های شغل دستفروشی که در این پژوهش شناسایی شده و به نظر می‌رسد در شکل‌گیری چنین پدیده‌ای مؤثر است، خودگردانی، پاره‌وقت‌بودن، روزمزدبودن، پتانسیل وجود خریدار در شغل دستفروشی، عدم تغییرات جوی، سرمایه اولیه محدود، پتانسیل انجام کار گروهی، عدم نیاز به تخصص، سابقه کار و آزادی ورود و خروج به این شغل است.

 

تیپولوژی دستفروشان
در بخش دیگری از پژوهش، برای شناخت اشکال مختلف دستفروشان، تیپولوژی دستفروشان ارائه شده است. دستفروشان سرپرست خانوار اولین گروه برشمرده در این تیپولوژی هستند، این زنان نیاز مالی و اجبار را مهم‌ترین دلیل خود برای روی آوردن به این شغل می‌دانند. گروه دوم همیاران خانواده هستند که از لحاظ طبقه اقتصادی شباهت بسیاری با گروه پیشین دارند و تنها در این مشخصه که درآمد آنان در جهت تکمیل درآمد سرپرست خانوار است، متفاوت هستند.

اغلب زنان متأهل دستفروش از نظر میزان تحصیلات و آموزش مهارت در سطح بسیار نازلی قرار دارند. در کنار آموزش حرفه‌ای پایین، ناتوانی زنان در بازار کار به دلیل مسئولیت‌های خانگی، هم‌چون نگه‌داری از فرزندان و انجام امور خانه است؛ به طوری که بسیاری از زنان سرپرست و همیاران خانواده به دنبال مشاغلی هستند که به وظیفه مادری آنان صدمه نزده و همزمان قادر به ارائه نقش مادری باشند.

علاوه بر گروه‌های فوق می‌توان به شکل‌گیری گروه‌های جدیدی اشاره کرد که از دل طبقه متوسط شهری برخاسته است. این اقلیت‌ها را می‌توان در دو گروه با نام «دستفروشی: عادت و کسب درآمد» و «دستفروشی: استقلال مالی و تفنن» جای داد. دستفروشان دسته سوم کسانی را شامل می‌شوند که علاوه بر یاری‌رساندن به سرپرست خانواده در تأمین مخارج، به نیازهای نه چندان ضروری خود پاسخ می‌دهند. دستفروشی برای استقلال مالی و تفنن نیز به کسانی اطلاق می‌شود که پاسخ به نیاز‌های درجه دوم و یا تفنن، دلیل آن‌ها برای دستفروشی است. در این گروه می‌توان نیازهای غیرضروری را با مصارف تجملاتی برابر دانست. بدین ترتیب شاهد نمود «مصرف‌گرایی» در میان زنان، بالاخص گروه چهارم، هستیم که برای پاسخگویی به سطح رفاه مادی خود و خانواده حاضرند ریسک بالای چنین کاری را بپذیرند.

گروه آخری که توسط زنان دستفروش به عنوان «دیگری» تعریف می‌شوند، دستفروش‌نماهایی هستند که در زیر ماسک دستفروشی به اعمال غیرقانونی مبادرت می‌ورزند که این گروه می‌توانند برای زنان دستفروش آسیب‌ساز باشند.

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت؛ دستفروشان با خوانش فضای مترو به عنوان بازارچه‌های سیار، همگنی فضای مترو را زیر سؤال برده و از طریق جلب‌نظر موافق مردم (مسافران) به تداوم دستفروشی و معناسازی هر روزه آن می‌پردازند. همچنین برخی از آنان از طریق بازتعریف مکان مترو آن را به مکانی برای باهم‌بودن، لذت و تفریح مبدل می‌سازند. بدین ترتیب، «نیاز، عادت و لذت» سه مفهوم مهمی است که به واسطه تعاریف آنان از مکان مترو در این مطالعه تولید شده است.

پیشنهادات و راه‌کارها
ارائه راه‌کار مناسب در راستای کاهش تعداد دستفروشان و تعدیل اثرات نامطلوب دستفروشی، در وهله نخست نیازمند شناخت درست این مسأله اجتماعی است. طبق تیپولوژی ارائه‌شده در این تحقیق، زنان دستفروش مترو شامل گروه‌های مختلف با ویژگی‌های متفاوتی هستند که ارائه راه‌کاری کلی برای تمامی آنان غیرممکن است. هر یک از گروه‌ها با ویژگی‌های جمعیتی مختلف (سن، تأهل، تحصیلات و …) و انگیزه و توان مهارتی متفاوت، نیازمند اقدامات مناسبی هستند که در زیر به طور اجمالی به هر یک از آن‌ها اشاره می‌شود.

حمایت از مشاغل خانگی: برخی از دستفروشان مترو زنانی هستند که تولیدات خود را در مترو عرضه می‌کنند که حمایت از آنان از جمله درارائه وام کارآفرینی، بیمه و سایر حمایت‌ها می‌تواند حضور آن‌ها در مترو را کمرنگ کند. با حمایت از مشاغل خانگی، توانمندی زنان در کوتاه‌مدت و کارفرینی در درازمدت اتفاق خواهد افتاد.

افزایش توان مهارتی و فنی: در تمامی تیپولوژی‌های دستفروشان، زنانی هستند که فرصت، توان و انگیزه کافی برای یادگیری مهارت‌های فنی و حرفه‌ای را دارند. ایجاد طرح‌های حمایتی برای این دسته از زنان نیز می‌تواند در کاهش گروندگان به این شغل مؤثر باشد.

تشکیل بازارچه‌های دائمی: تشکیل چنین بازارچه‌هایی فرصتی مناسب است جهت حمایت از تولیدات خانگی، کارآفرینی و بالا رفتن توان مهارتی زنان.

تشکیل روزبازارها: این بازارچه‌ها غالباً به ارائه کالاهای ضروری خانوارها می‌پردازند و امروزه تعداد بسیار معدودی از آن‌ها باقی مانده است؛ گسترش این روزبازارها می‌تواند در ساماندهی دستفروشان کمک شایانی کند.

تعیین بازه‌های زمانی مشخص برای دستفروشی در مترو: تعیین زمان‌های مشخص برای حضور دستفروشان در مترو و نام‌نویسی از کسانی که قصد فروش اجناس در این زمان‌ها را دارند، علاوه بر ایجاد امنیت بیشتر برای دستفروشان، امکان شناسایی و ساماندهی بهتر آنان را فراهم می‌سازد.

بهره‌مندی از فضاهای تهی و یا فضاهای گیج‌کننده: این فضاها معمولاً به فضاهایی اطلاق می‌شود که به‌خاطر عدم تعریف صحیح، مورد سوءاستفاده و بهره‌برداری بعضی از گروه‌ها از جمله معتادان، ولگردان و جمع‌کنندگان زباله قرار می‌گیرد و حال آن‌که با ایجاد غرفه‌های جهت فروش اجناس، می‌توان آن فضاها را به قلمروهای قابل دفاعی تبدیل کرد و سطح ایمنی و کاربری این فضاها را ارتقا بخشید.

اجاره غرفه‌های مترو: با توجه به اجاره‌بهای بالای غرفه‌های مترو، می‌توان غرفه‌های احداث‌شده در ایستگاه‌های مترو را برای مدت مشخص (به‌طور مثال یک‌ساله) به طور رایگان (از سوی شهرداری) در اختیار افراد قرار داد و پس از گذشت مدت زمان مشخص، اجاره‌بهای غرفه پرداخت شود. اجاره سال اول نیز از سال دوم به صورت اقساط پرداخت گردد.

ارائه کارت فروشندگی در مترو: این راه‌کار نیز جهت افزایش اعتبار فروشندگان در میان مردم و همچنین جلوگیری از افزایش تعداد آن‌هاست. دارابودن کارت فروشندگی در مترو، فروشندگان فاقد این کارت را قابل شناسایی کرده و از حضور آنان در مترو جلوگیری به‌عمل خواهد آمد.

و راه‌کارهای دیگری که همگی معطوف به تعدیل اثرات نامطلوب پدیده دستفروشی است، اما این نکته را نباید از نظر دور داشت که دستفروشی زاییده مسائل عدیده‌ای است که برای کاهش آن می‌بایست به دلایل گسترش این پدیده در جوامع شهری نظر افکند و برای از میان‌بردن آن برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات متناسبی انجام داد.

برای اجرای طرح‌هایی از این دست که طرح‌هایی جامعه‌شناسانه محسوب می‌شوند مسئولان مدیریت شهری حتماً باید با فضای آکادمیک و علمی همکاری داشته باشند و از ایده‌ها و نظرات جامعه‌شناسان و دانشگاهیانی که در این زمینه به تحقیق و بررسی پرداخته‌اند استفاده کنند تا بتوان شاهد اجرای طرحی جامع و با ملاحظه تمامی ابعاد جامعه‌شناسانه، اقتصادی و فرهنگی بود تا این طرح نیز به سرنوشت طرح‌هایی که در مرحله طرح یا اجرا عقیم ماندند دچار نشود. در این زمینه، ضرورت رعایت امانت و توجه به حقوق مؤلف نیز بدیهی به نظر می‌رسد.

منبع:مهرخانه/انتهای متن/

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

*

کلیه حقوق متعلق به مجتمع رسانه ای اطلس می باشد