شنبه ۲۰ آذر ۱۳۹۵

 سیر صنعت چرم در ایران

صنعت چرم در ایران از دوران باستان مخصوصا در لباس های زنان و تزئینات این لباس ها کاربرد زیادی داشته است.

فاطمه قاسم آبادی/

استفاده از چرم در دوران پیش از اسلام

شاید بیشترین کاربرد چرم از کهن ترین ادوار تا کنون استفاده در پوشاک بوده است؛ پوشاکی که گاه برای شکار و جنگ و گاهی هم برای مراسم آیینی و جشن مورد استفاده بوده است.

آنجه مسلم است چرم به دلیل داشتن ویژگی های منحصر به فردش، همچون در دسترس بودن، مقاومت ، ماندگاری و نیز شکل پذیری بودن و تنوع در تزئینات مورد توجه بسیار بوده است.

برای دستیابی به نمونه هایی برای گستره ی کاربرد چرم در هنر و صنعت پوشاک ایران می توان به نقش برجسته ها و مجسمه ها رجوع کرد.

پریچهر رحیمی در کتاب تاریخ پوشاک ایران در مورد لباس بانوی عیلامی در یک نقش برجسته به دست آمده از شوش می نویسد:

“او پیراهن بلند ساده با آستین های کوتاه و یقه ی گرد و کمربندی از چرم با نقش زیگزاگ دارد.”

“اومستد” در کتاب تاریخ شاهنشاهی هخامنشی، با اشاره به نقش برجسته های تخت جمشید می نویسد:

دو صورت به کلی مختلف ، روی پیکره های تخت جمشید مرتب نموده شده است، ماد ها با پوشیدن این لباس ها اصیل ترین  ایرانی ها بازشناخته می شوند، بر سرشان کلاه گرد نمدی کج ، با لبه پهن آویزان روی گردن دارند.

یک سدره ی چرمی تنگ آستین دراز که تا بالای زانو می رسد در بر کرده اند. شلوار بلند چرمی و کفش بند دار با نوک برجسته نشان می دهد که پوشندگان آنها بسیاری از وقت خود را به سواری می گذراندند.

رومن گیرشمن در کتاب ایران از آغاز تا اسلام، به لوح نازک زرینی ( از گنجینه سقز) اشاره می کند که احتمالاً آن را روی کمربندی چرمی دوخته بودند، که تصاویری در دوصف شامل دسته هایی حامل خراج است که یک ردیف حیوانات را با طناب راهبری می کنند و آن بوسیله چکش کاری تزئین شده است.

 

پاپوش یا کفش

همانطور که گفته شد چرم به طور وسیع در زندگی اقوام ایرانی کاربرد داشته است. اما چرم و کاربرد های آن در هیچ کجا به اندازه کفش و پایپوش ها وسیع نمی شود. چرا که تمام اقشار مردم از جنگجویان و فرماندهان و سربازان تا کودکان به پایپوش ها نیاز داشتند و ایرانیان هنرمند کفش را نیز به صورت های گوناگون می آراستند و آن را به یک شئ هنری مبدل می ساختند.

به نقل از کتاب تاریخ لباس : «ایرانیان کفش را از چرم نرم، به رنگ زرد و به شکل پا می ساختند که مچ تا پا را می پوشاند و بوسیله دگمه و تسمه هایی که روی آن نصب شده بود، بسته می شد.

بعد ها تزئین هایی از مروارید و سنگ های گران بها همراه با برودری دوزی های زیبا به کفش افزوده شد.

 

چرم در دوران پس از اسلام

تولید چرم با گذر زمان در ایران نه تنها متوقف نشد که روز به روز پیشرفت بیشترو گسترش پیدا کرد.

تولید انواع پوست و چرم و نیز تجارت مرتبط با آن در دوره عباسی در سراسر قلمرو اسلامی پر رونق بود.

استفاده از پوست حیوانات مختلف برای ساخت پوستین و قبضه شمشیر و آستر کفش و لباس های زمستانی هچنین برای افسار و رکاب و مشک و همچنین جلدهای چرمی برای کتاب ها که به صورت ساده ای طلاکوب می شد بعضی از مهمترین کاربردهای چرم در این دوره است و گزارش های فراوانی درباره تجارت پوست و چرم در این دوره در دست است که نشان دهنده رونق استفاده از چرم در این دوره میباشد.

 

دوران مغول و بعد از آن

تجارت چرم و پوست پس از حمله مغول نیز پررونق بود، مکاتبات خواجه رشید الدین گواه شهرت برخی شهرها مانند تبریز و شیراز در این دوره است.

در دوره تیموری از چرم برای تجلید کتاب ها و ساخت جلدهای ضربی و سوخت استفاده بسیاری می شد به طوری که هنر سوخت علاوه بر جلد سازی به عنوان هنری تزئینی نیز در این دوره اهمیت پیدا کرد.

گزارشهای جهانگردان  از دوره صفوی نشان دهنده رونق فراوان بازار چرم و فعالیتهای مرتبط با آن است.

“کمپفر” از کارگاه های سلطنتی و از کفش دورخانه و پوستین دوزخانه در این دوره سخن گفته است. معروفیت ساغری ایرانی در این دوره به حدی بود که شاردن معتقد است واژه شاگرن فرانسوی به معنی پوست خالدار مقتبس از کلمه ساغری می باشد.

ساغری در دوره صفوی در تبریز تولید می شد و بیشتر در ساخت چمه و کفش کاربرد داشت و همه درباریان از این نوع کفشهای ساغری می پوشیدند.

در دوره قاجار انواع چرم به مقدار زیاد در شهرهای ایران تولید می شد. همدان در این دوره مرکز مهم تولید نوعی چرم معروف به چرم همدانی بود که از پوست گوسفند تهیه می شد؛ و در این دوره از جمله کارهایی که امیر کبیر در سال ۱۲۶۷ به نمایشگاه لندن فرستاد پوست بود.

در این دوره صادرات پوست و چرم از اغلب شهرهای ایران به روسیه و عثمانی و هند رونق بسیار داشت. علاوه بر همدان شهرهای تبریز و اصفهان نیز در تولید و صادرات چرم سهم بسزایی داشتند.

در عین حال به علت مسایل شرعی تجارت چرمهایی که توسط غیر مسلمان تولید می شد در درست ارمنیان بود.

 

در دوران معاصر

اولین کارخانه چرم سازی ایران در سال ۱۳۰۸ در شهر تبریز بنا شد و پس از آن در همدان، تهران، اصفهان و برخی شهر های دیگر نیز کارخانه هایی تاسیس شد به طوری که در سال ۱۳۳۷ تعداد ۲۲ کارخانه در ایران مشغول به کار بودند.

از سال ۱۳۶۲ در اطراف شهرهایی که از قدیم در تولید چرم فعال بودند مانند تهران و تبریز و مشهد، شهرکهای صنعتی تولید این کالا راه اندازی شد که نا چرم شهر را بر این شهرک ها نهادند که وجود این شهرهای صنعتی به افزایش تولید چرم و کیفیت آن کمک شایانی نموده است به طوری که امروزه فقط در شهر تبریز سالانه۲۰۰۰،۵۰۰۰ جلد چرم تولید می شود.

 

قسمت اول (ایرانیان پیشگامان صنعت چرم در تاریخند)

/انتهای متن/

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

*

کلیه حقوق متعلق به مجتمع رسانه ای اطلس می باشد